Modern Dünyanın Görünmez Hapishanesi

Kimi kitaplar okunup rafa kaldırılmaz; insanın zihninde yıllarca sessizce pusuda bekler. Sonra bir gün başka bir kitapla, başka bir düşünceyle ya da gündelik hayatta fark edilen küçük bir ayrıntıyla yolu kesişir. O anda artık yalnızca bir hikâye anlatmıyordur; yaşadığımız dünyayı yeniden okumayı, görünenin ardındaki düzeni fark etmeyi öğretir.

Yıllar önce okuduğum John Twelve Hawks’ın Yolcu, Tabula ve Altınkent üçlemesini kitaplığımı düzenlerken yeniden elime aldığımda, zihnimde eski bir kapı açıldı. Ardından George Orwell’ın 1984 romanı ve Murat Menteş’in Ruhi Mücerret kitabıları hatırıma düştü. Birbirinden farklı dönemlerde yazılmış bu eserler, yıllar sonra sanki aynı düşüncenin parçalarıymış gibi birleşmeye başladı. Ve ister istemez şu soruyu sorarken buldum kendimi; 

"Acaba son yirmi yıldır, teknolojinin baş döndürücü ilerleyişiyle birlikte görünmez bir açık hava cezaevinin içinde mi yaşamaya başladık? Üstelik bunun suçlusu yalnızca sistem değil biz de gönüllü olduk..."

George Orwell’ın 1984 romanında insan, sürekli gözetim altında yaşayan bir varlık olarak kurgulanır. Duvarlardaki ekranlar sadece yayın yapmaz; aynı zamanda izler, kaydeder ve kontrol eder. “Büyük Birader seni izliyor” sözü, romanın en karanlık tarafıdır. Uzun yıllar boyunca bu dünya fazla abartılı bulundu. İnsanlar bunun ancak totaliter rejimlerde mümkün olabileceğini düşündü. Oysa bugün mesele çok daha karmaşık bir hâl aldı.

Modern insan kendisini tarihin en özgür bireyi sanıyor. Dünyanın öbür ucuyla saniyeler içinde iletişim kurabiliyor, bilgiye anında ulaşıyor, hayatını tek bir cihaz üzerinden yönetebiliyor. Fakat aynı insan, tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar görünür hâlde yaşıyor. 

Sokakta kameralar, 

Trafikte EDS sistemleri, 

AVM’lerde güvenlik ağları, 

Dijital platformlarda veri takibi… 

Ancak asıl dönüşüm cebimizde taşıdığımız cihazlarda gerçekleşiyor. Telefonlarımız artık yalnızca iletişim aracı değil; davranışlarımızı ölçen, alışkanlıklarımızı kaydeden ve bizi bizden daha iyi tanımaya çalışan dijital mekanizmalara dönüşmüş durumda. Bir ürünü arıyorsunuz, birkaç dakika sonra karşınıza reklamı çıkıyor. Bir konu hakkında konuşuyorsunuz, sosyal medya sizi çoktan “ilgilenen kullanıcı” olarak sınıflandırmış oluyor. İnsan bazen gerçekten dinlenip dinlenmediğini sorguluyor. Belki de mesele yalnızca dinlenmek değil; sistemin bizi tahmin edecek kadar iyi öğrenmiş olması.

John Twelve Hawks’ın Yolcu evrenindeki “Tabula” fikri anlam kazanıyor. Oradaki sistem insanı doğrudan baskıyla değil, görünmez bir gözetim ağıyla kontrol eder. İnsan özgür olduğunu düşünürken aslında sürekli veri üreten bir organizmaya dönüşür. Fakat meselenin en çarpıcı tarafı şu; bu düzen yalnızca dışarıdan kurulmuş bir sistem değil, aynı zamanda içeriden besleniyor. Çünkü modern insan artık sadece izlenen değil, görünmek isteyen bir canlı haline geldi.

Bir zamanlar mahremiyet insanın kendine ait son alanıydı. Şimdi ise insanlar ne yediğini, nerede olduğunu, kimle vakit geçirdiğini, nasıl yaşadığını sürekli paylaşma ihtiyacı hissediyor. Görünmek, çağımızın var olma biçimine dönüşmüş durumda. Görülmeyen insanın unutulacağına inanılıyor. Böylece gözetim, baskıyla değil gönüllü katılımla büyüyor.

İşte tam da bu noktada Murat Menteş’in Ruhi Mücerret’i devreye giriyor. Menteş’in absürt ama rahatsız edici derecede gerçek görünen dünyasında reklamlar hayatın içine sızıyor, kahramanlık bile pazarlanabilir bir şeye dönüşüyor. İnsan, hızın ve tüketimin içinde kendi anlamını kaybetmeye başlıyor. Ruhi Mücerret yalnızca yüz yaşındaki bir savaş gazisi değildir; geçmişin ağırlığını sırtında taşıyan ama modern dünyanın ritmine ayak uyduramayan insanın sembolüdür. Civan Kazanova ise çağın savrulmuş ruhunu temsil eder. İkisi de aynı dünyanın farklı yüzleridir; hızlanan, unutan ve insanı kendi özünden uzaklaştıran çağın.

Sonunda bütün bu kitaplar aynı yerde birleşiyor. George Orwell’ın Büyük Birader’i, John Twelve Hawks’ın görünmez sistemi ve Murat Menteş’in reklamlarla kirlenmiş absürt evreni aynı soruyu soruyor:

"İnsan gerçekten özgür mü, yoksa yalnızca özgür olduğuna mı inandırılıyor?"

Belki de çağımızın cezaevi artık beton duvarlardan oluşmuyor. Parmaklıkların yerini algoritmalar, kameralar, veri ağları ve ekranlar aldı. Üstelik bu yeni düzenin en tuhaf tarafı; insan, kendi hücresini cebinde taşıyor. Ve belki de modern çağın en büyük ironisi; hiç kimse kaçmaya çalışmıyor.

Gülhan Genç / 12.05.2026